Bản đồ công trìnhTờ này lắp: Giao diện app, API, Database
Bài nàyĐã họcChưa tớiĐã thay thế
Bạn sẽ học được gì
Tiêu chí nghiệm thu
Máy tính chạy chương trình như thế nào: chuyện trong căn bếp
Trước khi nói về phần mềm, hãy mở nắp chiếc máy tính ra, theo nghĩa bóng. Bạn không cần biết điện tử, chỉ cần hình dung một căn bếp làm bánh.
Thợ làm bánh: CPU
CPU (bộ xử lý trung tâm, Central Processing Unit) giống một người thợ làm bánh có tốc độ phi thường: mỗi giây làm được hàng tỷ thao tác nhỏ. Nhưng người thợ này có một đặc điểm quan trọng: anh ta không có óc phán đoán. Anh ta chỉ làm đúng, đủ, từng bước như công thức ghi. Công thức ghi “cho 2 thìa đường” thì cho 2 thìa, kể cả khi khách bị tiểu đường. Công thức ghi sai “200 thìa” thì anh ta vẫn cho 200 thìa, không thắc mắc.
Đây là điều đầu tiên cần nhớ về máy tính: nó làm chính xác điều được viết, không phải điều bạn muốn. Rất nhiều lỗi phần mềm sinh ra từ khoảng cách giữa hai thứ này.
Bàn làm việc: bộ nhớ RAM
RAM (bộ nhớ truy cập ngẫu nhiên) là mặt bàn inox trước mặt người thợ. Nguyên liệu đang dùng, công thức đang đọc đều bày trên bàn để lấy cho nhanh. Bàn rất tiện nhưng có hai hạn chế: diện tích có hạn, và cuối ca (khi tắt máy) mọi thứ trên bàn bị dọn sạch.
Khi bạn mở một ứng dụng, máy tính lấy chương trình từ kho ra bày lên bàn. Khi bạn gõ một đơn hàng mới nhưng chưa bấm “Lưu”, đơn đó chỉ đang nằm trên bàn. Mất điện là mất.
Nhà kho: ổ đĩa
Ổ đĩa (ổ cứng HDD hoặc SSD) là nhà kho và tủ hồ sơ phía sau. Chậm hơn mặt bàn nhiều lần, nhưng chứa được nhiều và giữ nguyên khi tắt máy. Chữ “lưu” trong phần mềm thực chất nghĩa là: chép từ mặt bàn vào kho.
Công thức: chương trình
Chương trình (program) chính là cuốn công thức: một chuỗi chỉ dẫn được viết rất chi tiết để người thợ làm theo. Mã nguồn (source code) là công thức viết bằng ngôn ngữ con người đọc được (như TypeScript), sau đó được chuyển thành dạng máy hiểu. Khi bạn nhờ AI “viết code”, bạn đang nhờ nó viết công thức cho người thợ.
| Thành phần | Ẩn dụ tiệm bánh | Đặc điểm | Bạn sẽ gặp nó ở đâu |
|---|---|---|---|
| CPU | Thợ làm bánh | Cực nhanh, làm đúng từng bước, không phán đoán | Máy “chạy chậm”, “CPU 100%” khi chương trình bị kẹt vòng lặp |
| RAM | Mặt bàn làm việc | Nhanh, ít chỗ, mất khi tắt máy | Lỗi “out of memory” (hết bộ nhớ), dữ liệu chưa lưu bị mất |
| Ổ đĩa | Nhà kho, tủ hồ sơ | Chậm hơn, nhiều chỗ, giữ lâu dài | File, database, “đã lưu” |
| Chương trình | Cuốn công thức | Chỉ dẫn chi tiết từng bước | Code mà bạn và AI viết |
Vì sao điều này quan trọng với bạn?
Bạn không cần lắp máy tính. Nhưng ba ý trên sẽ giúp bạn hiểu rất nhiều tình huống thực tế khi làm việc với AI:
- Khi agent báo “dữ liệu bị mất sau khi tải lại trang”, bạn sẽ nghĩ ngay: có lẽ dữ liệu chỉ nằm trên “mặt bàn” (bộ nhớ của trình duyệt), chưa bao giờ được cất vào “kho” (database).
- Khi app chạy chậm dần rồi treo, bạn biết có thể có thứ gì đó bày ra bàn mà không bao giờ dọn.
- Và quan trọng nhất: máy làm đúng điều được viết. Nếu công thức sai, máy sẽ sai một cách rất nhất quán và rất nhanh.
Ba thành phần của mọi phần mềm kinh doanh
Giờ hãy lùi xa một bước. Bất kể là app ngân hàng, phần mềm bán hàng, hay một Google Sheet ghi đơn, mọi phần mềm phục vụ kinh doanh đều có thể tách thành ba phần:
- Dữ liệu (data): những gì cần ghi nhớ. Đơn hàng, khách hàng, sản phẩm, giá, thanh toán.
- Logic (xử lý, quy tắc): những gì cần tính toán và kiểm tra. Tổng tiền là bao nhiêu, đơn này có hợp lệ không, khi nào được chuyển sang “đang làm”.
- Giao diện (interface): cách con người (hoặc phần mềm khác) tương tác. Màn hình nhập đơn, nút bấm, báo cáo, tin nhắn thông báo.
Ẩn dụ tiệm bánh cho ba thành phần này rất trực quan:
- Dữ liệu là sổ cái trong ngăn kéo: ghi ai đặt gì, bao nhiêu tiền, đã trả chưa.
- Logic là quy định của tiệm: bánh kem phải đặt trước, đơn giao tận nơi tính phí ship, khách cọc rồi mới làm.
- Giao diện là quầy order: nơi khách nhìn menu, nói yêu cầu, nhận hóa đơn.
Vuốt ngang để xem hết sơ đồ
Vuốt ngang để xem hết sơ đồ
Đọc sơ đồ dạng chữ
- Người dùng (Hà, anh Tuấn, khách) → Giao diện màn hình, nút, báo cáo (nhập, bấm, xem)
- Giao diện màn hình, nút, báo cáo → Logic quy tắc nghiệp vụ, tính toán, kiểm tra (gửi yêu cầu)
- Logic quy tắc nghiệp vụ, tính toán, kiểm tra → Dữ liệu đơn hàng, khách, sản phẩm (đọc / ghi)
- Dữ liệu đơn hàng, khách, sản phẩm → Logic quy tắc nghiệp vụ, tính toán, kiểm tra (trả dữ liệu)
- Logic quy tắc nghiệp vụ, tính toán, kiểm tra → Giao diện màn hình, nút, báo cáo (kết quả)
- Giao diện màn hình, nút, báo cáo → Người dùng (Hà, anh Tuấn, khách) (hiển thị)
Hãy đọc sơ đồ theo chiều mũi tên: người dùng chỉ chạm vào giao diện. Giao diện chuyển yêu cầu cho logic. Logic quyết định được làm gì, rồi mới đọc hoặc ghi dữ liệu. Kết quả đi ngược trở lại để hiển thị.
Dữ liệu: thứ quý nhất, khó thay nhất
Dữ liệu trong phần mềm thường được tổ chức thành bảng, giống Google Sheet: mỗi dòng là một bản ghi (một đơn hàng), mỗi cột là một thuộc tính (mã đơn, tên khách, tổng tiền). Các bảng liên kết với nhau: một đơn hàng thuộc về một khách hàng, một đơn có nhiều món.
Điều quan trọng nhất về dữ liệu: code có thể viết lại, dữ liệu thì không. Nếu app bị lỗi, bạn có thể nhờ AI sửa trong một buổi chiều. Nhưng nếu lịch sử mua hàng của 5.000 khách quen bị xóa nhầm mà không có bản sao lưu, không AI nào lấy lại được. Vì vậy, quyết định về dữ liệu (lưu những gì, ở đâu, ai được xem, sao lưu thế nào) luôn cần bạn suy nghĩ kỹ nhất.
Logic: nơi tiền bạc và uy tín được quyết định
Logic là phần “nghĩ” của phần mềm. Một phần logic mang tính kỹ thuật (ví dụ: chuyển ngày giờ sang múi giờ Việt Nam, nén ảnh trước khi lưu). Nhưng phần quan trọng nhất là quy tắc nghiệp vụ (business rules): những luật lệ riêng của doanh nghiệp bạn, mà không sách lập trình nào ghi.
Ví dụ một số quy tắc của Bánh Mộc (chị Lan tự đặt ra, doanh nghiệp khác sẽ khác):
- Mã đơn có dạng
BM-YYMMDD-XXX, ví dụBM-261012-007là đơn thứ 7 trong ngày 12/10/2026. - Đơn đi theo đúng thứ tự trạng thái:
moi→da_xac_nhan→dang_lam→dang_giao→hoan_tat; hoặcda_huy. Không được nhảy từmoisanghoan_tat. - Bánh kem đặt theo yêu cầu phải có chữ trên bánh, size, vị và giờ nhận.
- Tổng tiền = tiền hàng + phí giao hàng. Tiền lưu bằng số nguyên VNĐ, không có số lẻ.
- Đơn bánh kem phải được đặt cọc trước khi bếp bắt đầu làm.
- Nhân viên chi nhánh Gò Vấp chỉ thấy đơn của chi nhánh Gò Vấp; chị Lan thấy tất cả.
Giao diện: không chỉ là màn hình
Giao diện là mọi “cửa” để thế giới bên ngoài tương tác với phần mềm. Phổ biến nhất là giao diện người dùng (UI, User Interface): màn hình, nút, form. Nhưng một tin nhắn Zalo báo “Đơn của bạn đã sẵn sàng” cũng là giao diện. Một file Excel xuất báo cáo cũng là giao diện. Và khi phần mềm này nói chuyện với phần mềm khác (ví dụ nhận thông báo chuyển khoản từ ngân hàng), “cửa” đó gọi là API, sẽ được giải thích trong bài JSON và API01-07.
Một điểm then chốt: cùng một dữ liệu và logic có thể có nhiều giao diện. Trong Mộc OMS tương lai, Hà sẽ có màn hình nhập đơn nhanh, anh Tuấn có màn hình bếp chữ to hiển thị bánh cần làm theo giờ, chị Lan có dashboard doanh thu. Ba giao diện khác nhau, nhưng cùng đọc một sổ cái và tuân theo cùng một bộ quy tắc.
Quy tắc nghiệp vụ là trái tim của phần mềm
Nếu phải chọn một ý quan trọng nhất trong bài, đó là: quy tắc nghiệp vụ là trái tim của phần mềm. Giao diện đẹp giúp người ta muốn dùng. Dữ liệu đầy đủ giúp người ta tra cứu. Nhưng chính quy tắc nghiệp vụ mới quyết định phần mềm làm đúng hay làm sai việc kinh doanh của bạn.
Hãy xem sự khác biệt giữa hai loại quy tắc:
| Loại quy tắc | Ví dụ | Ai biết? |
|---|---|---|
| Quy tắc chung của ngành phần mềm | Số điện thoại không được để trống; email phải có ký tự @ | AI biết rất rõ, vì đã thấy hàng triệu ví dụ |
| Quy tắc nghiệp vụ của riêng bạn | Đơn bánh kem 3 tầng phải đặt trước 48 giờ; ngày 20/10 không nhận đơn giao sau 19 giờ | Chỉ bạn và nhân viên biết |
Vì sao AI không đoán được quy tắc của bạn
Mô hình AI học từ lượng lớn code và văn bản công khai. Nó biết “một hệ thống đặt hàng thường có những gì”. Nhưng nó không thể biết rằng tiệm của bạn không nhận đặt bánh kem trong vòng 24 giờ, hay rằng Hà hay ghi chú “KQ” nghĩa là “khách quen, được giảm 5%”.
Khi bạn không nói, AI sẽ đoán. Và nó đoán rất tự tin, với code trông rất chuyên nghiệp. Đây là nguồn gốc của rất nhiều sản phẩm “chạy được demo nhưng sai nghiệp vụ”.
Quy tắc nghiệp vụ đang nằm ở đâu?
Trong hầu hết doanh nghiệp nhỏ, quy tắc nghiệp vụ nằm ở ba chỗ:
- Trong đầu người: Hà biết khách nào hay đổi giờ nhận, anh Tuấn biết bánh mousse cần làm trước 6 tiếng.
- Trong thói quen: tô màu vàng dòng nào chưa cọc, viết “GẤP” vào ghi chú.
- Trong công thức Sheet:
=E2*F2để tính thành tiền.
Làm phần mềm bài bản nghĩa là kéo các quy tắc từ đầu người ra giấy, rồi từ giấy vào code. Bước “ra giấy” là việc của bạn, chủ doanh nghiệp. Bước “vào code” mới là việc AI làm tốt. Module 3, đặc biệt bài Nghiên cứu người dùng và quy trình nghiệp vụ03-02, sẽ hướng dẫn cách khai thác các quy tắc này một cách có hệ thống.
Phân tích Sheet đơn hàng của Bánh Mộc thành ba thành phần
Hãy áp dụng lăng kính ba thành phần vào thứ chị Lan đang dùng mỗi ngày: file Google Sheet “Đơn hàng tháng 10”. Đây là vài dòng đại diện (tên và số điện thoại đã được làm giả):
- Dữ liệu
- Logic
- Giao diện
- Trong Google Sheet hiện tại
- Trong Mộc OMS (mục tiêu)
Điền ô trống rồi sao chép
| Ngày | Khách | SĐT | Sản phẩm | SL | Đơn giá | Thành tiền | Chữ trên bánh | Giờ nhận | CN | Cọc | Ghi chú |
|-------|-----------|------------|-------------------|----|---------|------------|--------------------|-------------|-----------|---------|-------------|
| 12/10 | Chị Hương | 0901xxx123 | Bánh kem dâu 20cm | 1 | 450000 | 450000 | Mừng sinh nhật Bin | 12/10 15h | Phú Nhuận | 200000 | KQ, giao |
| 12/10 | Anh Hùng | 909xxx456 | Bánh quy hộp quà | 3 | 120k | 360000 | | chiều mai | TĐ | ck rồi | |
| 12/10 | Chị Hương | 0901 xxx 123 | Bánh mì ngọt | 5 | 25000 | 125000 | | | Phú Nhuận | | GẤP |Dữ liệu trong Sheet
Mỗi ô là một mẩu dữ liệu, mỗi dòng là một đơn hàng. Nhìn kỹ, bạn sẽ thấy các vấn đề dữ liệu kinh điển:
- Không nhất quán: “TĐ” và “Thảo Điền” là một; “120k” và “120000” là một; “ck rồi” và “200000” trong cột Cọc mang hai kiểu thông tin khác nhau (trạng thái và số tiền).
- Trùng lặp: Chị Hương xuất hiện hai lần với hai cách ghi số điện thoại. Máy sẽ coi là hai người khác nhau.
- Thiếu cấu trúc: một đơn có nhiều món phải ghi thành nhiều dòng hoặc nhồi vào một ô. “Giờ nhận” lúc là “12/10 15h”, lúc là “chiều mai”, máy không hiểu “chiều mai” là khi nào.
- Không có ràng buộc: không gì ngăn ai đó gõ số lượng là “-2” hay bỏ trống số điện thoại.
Logic trong Sheet
Logic tường minh duy nhất là công thức Thành tiền = SL × Đơn giá. Và ngay cả nó cũng vỡ khi ai đó gõ “120k” thay vì 120000.
Phần logic còn lại nằm ngoài Sheet: Hà nhớ tô vàng đơn chưa cọc, anh Tuấn mỗi sáng lọc thủ công các dòng có chữ “bánh kem” để biết hôm nay làm gì, cuối ngày chị Lan cộng tay tiền cọc và chuyển khoản. Logic nằm trong đầu người thì phụ thuộc vào trí nhớ, tâm trạng và việc ai đang trực ca.
Giao diện trong Sheet
Giao diện là lưới ô vuông, bộ lọc, màu nền. Nó linh hoạt nhưng là một giao diện cho mọi người: Hà nhập đơn, anh Tuấn xem việc bếp, chị Lan xem doanh thu, tất cả cùng nhìn vào một bảng hàng trăm dòng. Không ai có đúng thứ mình cần, và ai cũng có thể vô tình xóa dữ liệu của người khác.
Từ Sheet đến Mộc OMS
| Thành phần | Trong Google Sheet hiện tại | Trong Mộc OMS (mục tiêu) |
|---|---|---|
| Dữ liệu | Một bảng phẳng, gõ tự do, trùng lặp | Các bảng customers, orders, order_items, products liên kết nhau; số điện thoại khách là duy nhất; tiền là số nguyên |
| Logic | Một công thức nhân; phần còn lại trong đầu nhân viên | Quy tắc viết thành code: sinh mã đơn, tính tổng, kiểm tra chuyển trạng thái, bắt buộc cọc với bánh kem |
| Giao diện | Một lưới chung cho mọi người | Màn hình nhập đơn cho Hà, màn hình bếp cho anh Tuấn, dashboard cho chị Lan, phân quyền theo vai trò |
Bảng này cũng chính là “bản đồ” cho cả chuỗi bài. Module 4 lo phần dữ liệu và kiến trúc, module 5 lo giao diện, module 3 và 6 lo việc chuyển quy tắc nghiệp vụ thành đặc tả và code.
Ba thành phần và cách bạn làm việc với AI
Vì sao một người không viết code cần lăng kính này? Vì nó giúp bạn chia nhỏ yêu cầu và kiểm tra đúng chỗ.
Hãy so sánh hai cách yêu cầu agent:
Trước (mơ hồ, AI phải đoán cả ba thành phần):
Điền ô trống rồi sao chép
Làm cho tôi chức năng đặt bánh kem.Sau (tách rõ ba thành phần, AI chỉ còn phải lo phần “làm thế nào”):
Điền ô trống rồi sao chép
Thêm chức năng tạo đơn bánh kem đặt trước.
- Dữ liệu: mỗi món bánh kem lưu size, vị, chữ trên bánh (tối đa 40 ký tự), giờ nhận.
- Logic: giờ nhận phải sau thời điểm đặt ít nhất 24 giờ; đơn mới có trạng thái "moi";
tổng = tiền hàng + phí ship; tiền là số nguyên VNĐ.
- Giao diện: form một trang cho nhân viên bán hàng, dùng tốt trên điện thoại,
báo lỗi bằng tiếng Việt ngay dưới ô nhập sai.Cách thứ hai không đòi hỏi bạn biết lập trình. Nó chỉ đòi hỏi bạn hiểu nghiệp vụ của mình và biết tách nó thành ba phần. Đó là kỹ năng cốt lõi của “kỹ sư thời AI”.
Khi kiểm tra kết quả, lăng kính này cũng giúp bạn không bị đánh lừa bởi giao diện. AI thường làm giao diện rất nhanh và đẹp, nên cảm giác “xong rồi” đến sớm. Hãy kiểm tra cả hai phần khuất tầm mắt: tải lại trang xem dữ liệu còn không (dữ liệu), thử nhập giờ nhận là 2 tiếng nữa xem có bị chặn không (logic).
Áp dụng vào dự án Bánh Mộc
Nhật ký công trình · Bánh Mộc
BM-261013-007
13.10.2026
- Chị LanChủ chuỗi
Sau khi đọc bài này, chị Lan làm một bài tập nhỏ vào tối chủ nhật: in Sheet “Đơn hàng tháng 10” ra, lấy ba cây bút màu.
- Bút xanh khoanh mọi thứ là dữ liệu: các cột, và các thông tin bị nhồi vào cột Ghi chú (như “KQ”, “giao”).
- Bút đỏ ghi ra lề mọi quy tắc chị nhận ra, kể cả quy tắc không nằm trong Sheet. Chị gọi điện hỏi Hà và anh Tuấn thêm. Danh sách cuối buổi có 17 quy tắc, trong đó chị bất ngờ với vài cái: “khách đặt bánh kem trên 1 triệu thì gọi lại xác nhận trước khi làm” là thói quen của Hà mà chị chưa từng biết.
- Bút vàng ghi ai dùng Sheet để làm gì: Hà nhập đơn, anh Tuấn lọc bánh kem, chị Lan đối soát cuối ngày.
Kết quả là một trang giấy đầu tiên mô tả hệ thống bằng ngôn ngữ của chị, chưa có dòng code nào. Chị chụp lại và nhờ AI sắp xếp thành ba nhóm rõ ràng, đồng thời yêu cầu AI hỏi ngược những quy tắc còn mơ hồ. AI hỏi: “Nếu khách hủy đơn bánh kem đã cọc thì tiền cọc xử lý thế nào?” Chị nhận ra mình chưa bao giờ có quy định rõ ràng cho chuyện này. Đó là một phát hiện về nghiệp vụ, không phải về công nghệ, và nó đáng giá hơn bất kỳ đoạn code nào.
Danh sách quy tắc này sẽ được chị dùng lại nhiều lần: khi viết PRD ở module 3, khi thiết kế bảng dữ liệu ở module 4, và khi viết test ở module 8.
Prompt mẫu
Điền ô trống rồi sao chép
Tôi là chủ một chuỗi tiệm bánh, không biết lập trình. Dưới đây là tiêu đề cột và
5 dòng mẫu (đã ẩn thông tin cá nhân) trong Google Sheet ghi đơn hàng của tôi:
[dán dữ liệu]
Hãy giúp tôi phân tích theo ba thành phần của phần mềm:
1. Dữ liệu: liệt kê các "thực thể" (ví dụ khách hàng, đơn hàng) và thuộc tính của từng cái.
Chỉ ra chỗ dữ liệu không nhất quán, trùng lặp hoặc bị nhồi vào một ô.
2. Logic: liệt kê các quy tắc nghiệp vụ bạn suy ra được từ dữ liệu. Đánh dấu rõ
quy tắc nào bạn chắc chắn, quy tắc nào bạn đang đoán.
3. Giao diện: ai có thể đang dùng bảng này, và mỗi người cần nhìn thấy gì.
Giải thích bằng tiếng Việt dễ hiểu, không dùng thuật ngữ khi không cần.Điền ô trống rồi sao chép
Tôi muốn liệt kê đầy đủ quy tắc nghiệp vụ cho việc nhận đơn bánh kem đặt trước ở tiệm.
Đừng đề xuất giải pháp phần mềm. Hãy phỏng vấn tôi: mỗi lần hỏi 3 câu, ưu tiên các
tình huống ngoại lệ tôi dễ bỏ sót (hủy đơn, đổi giờ, khách không đến nhận, ngày lễ,
cọc và hoàn cọc). Sau khoảng 5 lượt, tổng hợp thành danh sách quy tắc đánh số,
mỗi quy tắc một câu, kèm ví dụ cụ thể.Điền ô trống rồi sao chép
Bạn vừa tạo chức năng quản lý đơn hàng. Trước khi tôi kiểm tra, hãy trả lời:
1. Dữ liệu đơn hàng được lưu ở đâu? Tải lại trang hoặc mở trên máy khác thì còn không?
2. Liệt kê mọi quy tắc nghiệp vụ bạn đã cài vào code, và chỉ ra file/dòng tương ứng.
Quy tắc nào bạn tự giả định mà tôi chưa yêu cầu?
3. Có những quy tắc nào tôi đã yêu cầu mà bạn chưa làm?Sai lầm thường gặp
-
Sự cố 01
Đánh giá phần mềm chỉ qua giao diện.
Triệu chứngThấy màn hình đẹp, bấm nút có phản hồi, liền nghĩ “xong rồi”. Giao diện là phần AI làm nhanh nhất và dễ gây ấn tượng nhất.
Cách tránhLuôn thử hai việc: tải lại trang hoặc mở trên máy khác để kiểm tra dữ liệu; cố tình nhập sai để kiểm tra logic.
-
Sự cố 02
Để AI tự nghĩ ra quy tắc nghiệp vụ.
Triệu chứngYêu cầu chung chung khiến AI điền vào chỗ trống bằng “quy tắc phổ biến”, không phải quy tắc của bạn.
Cách tránhViết danh sách quy tắc trước khi nhờ AI code. Yêu cầu AI liệt kê những gì nó đã giả định.
-
Sự cố 03
Coi dữ liệu là thứ “để sau”.
Triệu chứngNhiều người lo giao diện trước, đến khi có vài nghìn đơn mới nhận ra cấu trúc dữ liệu sai (không phân biệt được khách trùng, không biết đơn thuộc chi nhánh nào).
Cách tránhNghĩ về dữ liệu ngay từ đầu: cần ghi nhớ những gì, cái gì là duy nhất, cái gì liên kết với cái gì. Module 4 sẽ đi sâu.
-
Sự cố 04
Nghĩ rằng “lưu” là tự động.
Triệu chứngThấy dữ liệu trên màn hình không có nghĩa là nó đã nằm trong kho. Có app chỉ giữ dữ liệu trong bộ nhớ trình duyệt.
Cách tránhHỏi thẳng agent: “Dữ liệu này được lưu bền vững ở đâu?” và tự kiểm chứng.
-
Sự cố 05
Giữ quy tắc trong đầu một người.
Triệu chứngKhi Hà nghỉ phép, quy tắc “gọi lại xác nhận đơn trên 1 triệu” cũng nghỉ theo.
Cách tránhBiến quy tắc ngầm thành văn bản, rồi thành code có kiểm tra tự động.
Checklist
Bài tập thực hành
-
Bài 1
Cơ bản
Mổ xẻ một app quen thuộc
Chọn một app bạn dùng hằng ngày (app ngân hàng, app giao đồ ăn). Viết ra: 5 loại dữ liệu nó lưu, 5 quy tắc nghiệp vụ bạn đoán nó có, 3 giao diện khác nhau (cho ai).
Kết quả mong đợi
Ví dụ app giao đồ ăn: dữ liệu gồm món, nhà hàng, đơn, tài xế, đánh giá; quy tắc như “không đặt được khi nhà hàng đóng cửa”, “phí giao tăng khi trời mưa”; giao diện gồm app khách, app tài xế, trang quản lý cho nhà hàng.
-
Bài 2
Cơ bản
Ba cây bút màu
Làm lại bài tập của chị Lan với bảng tính hoặc sổ sách của chính bạn. Khoanh dữ liệu, ghi quy tắc, ghi ai dùng để làm gì.
Kết quả mong đợi
Một trang liệt kê ít nhất 10 quy tắc nghiệp vụ, trong đó có ít nhất 3 quy tắc trước giờ chỉ nằm trong đầu nhân viên.
-
Bài 3
Nâng cao
Để AI phỏng vấn bạn
Dùng Prompt mẫu 2 cho một quy trình trong doanh nghiệp của bạn. Sau buổi phỏng vấn, đếm xem có bao nhiêu tình huống ngoại lệ bạn chưa từng có quy định rõ.
Kết quả mong đợi
Danh sách quy tắc đã đánh số và một danh sách “câu hỏi chưa có câu trả lời” cần bàn với nhân viên. Danh sách thứ hai thường còn giá trị hơn danh sách thứ nhất.
Thuật ngữ trong bài
- CPU
- Bộ xử lý, “người thợ” thực hiện từng chỉ dẫn của chương trình
- RAM (bộ nhớ)
- “Mặt bàn” lưu tạm thứ đang dùng; nhanh nhưng mất khi tắt máy
- Ổ đĩa (HDD/SSD)
- “Nhà kho” lưu trữ bền vững; chậm hơn RAM
- Chương trình (program)
- Chuỗi chỉ dẫn máy tính làm theo
- Mã nguồn (source code)
- Chương trình viết bằng ngôn ngữ con người đọc được
- Server (máy chủ)
- Máy tính bật liên tục để phục vụ yêu cầu từ xa
- Dữ liệu (data)
- Những gì phần mềm cần ghi nhớ
- Logic
- Phần tính toán, kiểm tra, ra quyết định
- Quy tắc nghiệp vụ (business rules)
- Luật lệ riêng của doanh nghiệp được cài vào phần mềm
- Giao diện (interface, UI)
- Cách con người hoặc phần mềm khác tương tác với phần mềm
- API
- Giao diện dành cho phần mềm khác “nói chuyện” với phần mềm của bạn
Đọc thêm
- MDN Web Docs: bộ tài liệu tham khảo chính thức về công nghệ web, có phần dành cho người mới.
- Gặp gỡ Bánh Mộc: dự án xuyên suốt chuỗi bài00-05
- Frontend, backend, database: ba tầng của một ứng dụng01-03: ba thành phần trong bài này được “đặt” vào đâu trong một ứng dụng web.
- Nghiên cứu người dùng và quy trình nghiệp vụ03-02
- Mô hình hóa dữ liệu: thực thể, quan hệ và sơ đồ ERD04-02
Nghiệm thu tờ 01-01
Đọc xong và tự kiểm theo phiếu nghiệm thu, rồi đánh dấu tờ này.
